Ο τόπος μας
Η Γριάζδανη είναι ορεινό χωριό στην περιοχή Ριζά της Βορείου Ηπείρου, ανατολικά των Αγίων Σαράντα, κοντά στα χωριά Μάλτσιανη και Σμίνετση. Η παρουσία του ελληνικού στοιχείου, τα ορεινά τοπία και η ζωή των οικογενειών έχουν διαμορφώσει τον χαρακτήρα του. Σε δημοσιευμένες αναφορές περιγράφονται αρχαιολογικά ευρήματα που συνδέουν την κατοίκηση της ευρύτερης περιοχής με τους χρόνους του Πύρρου· η ακριβής χρονολόγηση των ευρημάτων χρειάζεται περαιτέρω αρχαιολογική τεκμηρίωση.
Το όνομα της Γριάζδανης
Για την ονομασία αναφέρονται δύο διαφορετικές ερμηνείες: μία τη συνδέει με τη σλαβική λέξη «graždan», που αποδίδεται ως «πολίτης», και μία τοπική παράδοση με τη «Γριά Ζάνη», η οποία φέρεται να εγκαταστάθηκε ή να πρωτοέχτισε στον τόπο. Πρόκειται για παραδόσεις και ετυμολογικές προτάσεις, όχι για βέβαια αποδεδειγμένη προέλευση.
Οι παλιές απογραφές
Σε κατάλογο του Μοναστηριού του Θεολόγου του 1664 καταγράφονται 89 οικογένειες, ενώ άλλη μεταγενέστερη δημοσίευση αναφέρει στρογγυλεμένα περίπου 90. Το 1888 αναφέρονται 80 οικογένειες και περίπου 400 κάτοικοι. Για το 1913 καταγράφονται 260 κάτοικοι και για το 1927 συνολικά 339. Τα στοιχεία ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους και πηγές και δεν πρέπει να εκληφθούν ως σημερινή απογραφή.
Παιδεία και ελληνικό σχολείο
Το 1875 οικοδομήθηκε ελληνικό δημοτικό σχολείο με τη βοήθεια απόδημων Γριαζδανιτών στην Κωνσταντινούπολη. Το σχολικό έτος 1898–1899 αναφέρονται 15 μαθητές. Σύμφωνα με το δημοσιευμένο ιστορικό, η λειτουργία του συνεχίστηκε ως το 1913, επανάρχισε το 1924, διακόπηκε το 1930 και επανήλθε το 1935. Η φροντίδα για την παιδεία υπήρξε σημαντικό μέρος της συλλογικής πορείας του χωριού.
Το 1878 και οι δύσκολοι χρόνοι
Κατά την εξέγερση του Λυκουρσίου το 1878 συμμετείχαν, σύμφωνα με τις διαθέσιμες αναφορές, κάτοικοι της Γριάζδανης και της ευρύτερης περιοχής των Ριζών. Στα χρόνια του δικτατορικού καθεστώτος του Ενβέρ Χότζα καταγράφονται εμπειρίες εκτοπίσεων, φυλακίσεων και διώξεων. Σε συνέντευξη του 2023 αποτυπώνονται οικογενειακές μνήμες από εκτοπίσεις του 1952, με αναφορές στην περιοχή Ρίπεση.
Ο Άγιος Αθανάσιος και τα ανταμώματα
Η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου αποτελεί σημείο αναφοράς για την κοινότητα. Σε μαρτυρία που δημοσιεύτηκε το 2023 αναφέρεται ότι η γιορτή του στις 2 Μαΐου συγκέντρωνε παλαιότερα επισκέπτες από γύρω χωριά. Η ίδια μαρτυρία περιγράφει την επανένωση των συγχωριανών μέσα από καλοκαιρινές συναντήσεις και το ετήσιο αντάμωμα.
Η Γριάζδανη της διασποράς
Η Αδελφότητα Γριάζδανης «Ο Άγιος Αθανάσιος» ιδρύθηκε, σύμφωνα με συνέντευξη του προέδρου της Βαγγέλη Γιάννη, το 2004 στην Αθήνα. Στόχος ήταν να διατηρηθούν οι δεσμοί όσων έφυγαν από το χωριό, να ενισχυθεί η αλληλεγγύη και να υποστηριχθούν κοινές ανάγκες. Στη συνέντευξη καταγράφεται σημαντική διασπορά οικογενειών σε ελληνικές πόλεις και στο εξωτερικό, καθώς και ενδιαφέρον για έργα στο χωριό.
Η καθημερινότητα, οι υποδομές και οι προοπτικές
Η πρόσβαση και η ποιότητα των δρόμων περιγράφονται ως διαχρονικά προβλήματα. Η προφορική μαρτυρία του 2023 αναφέρεται στην τοπική υποδομή άρδευσης «Βιρός», στην υδροδότηση, σε εργασίες συντήρησης δρόμων και του νεκροταφείου, καθώς και στην ανάγκη διάσωσης του παλιού σχολικού κτιρίου. Ως ιδέα έχει διατυπωθεί και η επανάχρησή του ως ξενώνα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει αποφασιστεί ή υλοποιηθεί.
Άνθρωποι και παρακαταθήκη
Ανάμεσα στα πρόσωπα που αναφέρονται σε δημοσιευμένες πηγές είναι ο πολιτικός επιστήμονας Νικόλαος Σταύρου, με καταγωγή από τη Γριάζδανη και ακαδημαϊκή παρουσία στο Πανεπιστήμιο Χάουαρντ. Η πιο ζωντανή παρακαταθήκη όμως είναι οι ιστορίες των οικογενειών, οι φωτογραφίες, τα τοπωνύμια, τα τραγούδια και οι μνήμες που μπορούν να συγκεντρωθούν από τους ίδιους τους συγχωριανούς.
